49 . ابن ابى الحديد ( وفات ، 6 - 655 ه . ق . ) - بخش كلّيّات ، 63 - 64 . 50 . خواجه نصير الدين طوسى ( فت ، 672 ه . ق . ) مشهورترين و جامع‌ترين دانشمند سدهء هفتم هجرى خواجه ابو جعفر نصير الدين محمد بن حسن طوسى است . وى در سال 597 در طوس زاده شد ، و به سال 672 ه . ق . درگذشت و در كاظمين دفن شد . وى در فقه ، كلام ، نجوم و رياضى و حكمت استاد بود ، و گذشته از اين ، در عالم سياست نيز از رجال برجسته بشمار مىرفت . مدّتى نزد پيشوايان اسماعيليه در « الموت » بسر برد ، وقتى هولاكو قلعهء الموت را فتح كرد خواجه را با خود برد و گفته‌اند او را به وزارت منصوب كرد . صحّت اين مطلب كاملا ثابت نشده است ، ولى البتّه از هر وزيرى مقتدرتر و در روح سلطان مغول نافذتر بوده است . وى با حسن تدبير و سياست از خرابى شهرها و كشتار مردم جلوگيرى كرد ، و از جمله هولاكو را واداشت كه به ايجاد كتابخانه و رصدخانه بپردازد ، و هولاكو براى او در مراغه رصدخانه و زيجى ترتيب داد كه بعدها به « زيج ايلخانى » معروف شد . از كارهاى ديگر او تشويق هولاكو به فتح بغداد بود ، و هولاكو در سال 656 ه . ق . بغداد را گرفت و مستعصم خليفهء عباسى را به صوابديد خواجه كشت و بدينسان دولت عباسى بپايان آمد . خواجه غير از آثارى كه به عربى نوشته چند كتاب عمده نيز به فارسى دارد كه از آنها به ويژه اخلاق ناصرى ، در اخلاق و حكمت عملى ، اساس الاقتباس ، در منطق ( كه به قول محققان پس از منطق الشفاء ابن سينا كاملترين كتاب منطق است ) ، اوصاف الاشراف ، در عرفان و معيار الاشعار ، در عروض و قافيه شهرت زيادى دارند . اصحاب رجال ترديدى ندارند در اينكه خواجه شيعى بوده ، و در آثار موجود او نيز چندين رساله است كه شيعهء امامى بودن او را محرز مىسازد ، از آن جمله رسالهء الفرقة الناجية ، رسالة فى حصر الحقّ بمقالة الاماميّة ، كتاب الاثنى عشريّة ، و رسالة فى الامامه . « 1 »

--> ( 1 ) . شيخ عبد اللّه نعمه ، فلاسفه الشيعة ، 474 و 501 ، چاپ بيروت ، 1930 م .